Categorie: Organisaties

Waan

In het hofje werd gestolen bij het leven. Niets kon meer buiten blijven staan en zelfs binnen waren je spullen niet veilig. Tenminste, dat beweerde Petronella Piek. In drie weken tijd was de hoogbejaarde vissersweduwe een zak met rogge kwijtgeraakt, twee beddenlakens en een zilveren lepeltje. ‘En daar was ik zo aan gehecht!’ Het arme mens zat met trillende handen voor een viertal regenten met krulpruik en witte bef die haar relaas ontsteld aanhoorden. Natuurlijk, in de buitenwereld tierde de misdaad welig: beurzensnijders op de kermis in de Hout, gauwdieven op de Botermarkt — maar niet in een hofje, waar de oude besjes juist in alle rust hun laatste dagen moesten kunnen slijten. Arent van Beusekom, de anders zo ongenaakbare voorzitter van het college had medelijden met het vrouwtje en de verontwaardiging klonk door in zijn stem: ‘Heeft u enige vermoeden wie dit op zijn geweten kan hebben?’ Nerveus draaide Petronella op haar stoel. Ja, dat had ze wel, maar ze aarzelde. ‘Ik kan het mis hebben.’ — ‘Daar zijn we snel genoeg achter’, verzekerde penningmeester Simon van Styrum haar en er viel een dreigende stilte. ‘Regina Kouwenhoven, onze binnenmoeder’, fluisterde de weduwe bijna onhoorbaar. ‘Ik betrapte haar toen ze door m’n raam naar binnen stond te gluren.’ Onmiddellijk stoof Nicolaas, de zoon van Arent, met wapperend gewaad de regentenkamer uit om de verdachte te halen… maar die stond al te wachten op de gang. ‘Ben ik aan de beurt?’ In een zwart jakje stapte Regina de kamer binnen en even was de spanning te snijden. Petronella schoot omhoog met het schaamrood op haar wangen alsof zij zelf zojuist was gesnapt, en haastte zich naar buiten. Weinig welwillend monsterde Arent de binnenmoeder die met een zucht van medeleven naar de dichtgevallen deur knikte: ‘Tragisch geval, maar dat had u vast al opgemerkt’. De regenten staarden haar aan. ‘U bedoelt?’ Regina ging zitten en tikte veelbetekenend met een wijsvinger tegen haar voorhoofd. ‘Volkomen de kluts kwijt, die Petronella, en de laatste weken wordt het alleen maar erger. Een waterkan bij de pomp, lakens die liggen te bleken op het gras, alles vergeet ze. Gisteren nog een theelepel tussen de aardappelschillen!’ — ‘Vreemd’, bromde Simon, ‘daar beschuldigde zij u juist van’. — ‘Niet alleen mij, maar ook Trijntje Slotemaker en de gezusters Overbeek. Iedereen krijgt de schuld.’ — ‘Maar u stond bij weduwe Piek naar binnen te gluren!’ — ‘Om te zien of ze het vuur wel had gedoofd, want dat laat ze iedere avond branden!’ Onbewust wierp Arent een blik naar de open haard, waar enkele turfblokken lagen te smeulen. ‘Daar heeft ze ons niets van verteld.’ Regina plukte opgelaten aan haar jakje en koos haar woorden zorgvuldig: ‘Je kunt het haar natuurlijk niet kwalijk nemen, maar als er niets verandert, dan gebeuren er ongelukken.’ — ‘Dus wat stelt u voor?’ De binnenmoeder kuchte zenuwachtig: ‘Het is echt vreselijk en ik zou het nooit iemand toewensen…’ — ‘Uw voorstel?’ Arent tikte ongeduldig met zijn vingers op het tafelblad en even bleef het stil. — ‘Moet Petronella Piek niet… naar het dolhuis?’ Met een ruk schoof de penningmeester zijn stoel achteruit: ‘Alsjeblieft zeg, laten we niet te hard van stapel lopen! Die arme stakker is misschien van slag, maar echt niet krankzinnig.’ Simon had het nog niet gezegd of de gangdeur zwaaide open en met een woeste blik vloog Petronella naar binnen: ‘Waar is ’t ie?!’ Geschrokken sprong het voltallige college overeind. ‘Wie?! Wat?!’ — ‘M’n omslagdoek. Wie heeft ‘m gepikt?!’ Met twee gebalde vuisten in haar zij stond de weduwe voor de tafel en keek de regenten priemend aan. ‘Hij was roodgeblokt en hing hier in de gang!’ — ‘Wat moeten wij nou met een omslagdoek?’ Simon probeerde Petronella te kalmeren, maar die was voor geen rede vatbaar. ‘Ik ga niet weg voor ik hem terug heb!’ Na een steels gebaar van zijn vader pakte Nicolaas het razende vrouwtje stevig beet en leidde haar onder luid protest naar buiten: ‘Schamen jullie je niet?!’ Toen haar kreten waren verstomd, schudde Arent berustend zijn hoofd: ‘Ik vrees dat u gelijk heeft. Hier kunnen we de andere bewoonsters niet aan blootstellen. Hopelijk is er plaats in het dolhuis.’ Regina knikte en schuifelde aangeslagen weg, maar vanonder haar jakje piepte de punt van een roodgeblokte omslagdoek.

Macht

‘Bonjour, mes confrères, daar ben ik dan!’ Parmantig schrijdt MAURITS VAN BERCKENRODE de regentenkamer binnen. Rouge op zijn wangen, roodgeverfde lippen en een weelderige allongepruik tot over zijn schouders. ‘Voila!’ In een wolk van poeder paradeert hij voor een drietal heren in zwarte toga’s met molensteenkraag. Iedereen valt stil. Zelfs JAN HUYDECOPER, een bierbrouwer nota bene. ‘Godallemachtig…’ ― ‘Jazeker, het nieuwste uit Parijs!’ Met bestudeerde zwier slaat MAURITS zijn mantel naar achter en ontbloot een bontgekleurde bef. Dat is teveel voor REYNIER SONCK die gierend wegduikt achter een kasboek. – ‘Heb ik iets gemist?’ Wantrouwig kijkt MAURITS de tafel rond, waar alleen de jonge COEN HASSELAER zijn gezicht nog in de plooi houdt: ‘Nee hoor, de financiën hebben we doorgenomen, nu nog een nieuwe bewoonster.’ – ‘En die hebben we ook al.’ REYNIER laat zijn register half zakken: ‘Aletta Vinck.’ – ‘Très bien, dan kan ik meteen door naar de Hout!’ De oude HUYDECOPER en REYNIER wisselen veelzeggende blikken. ‘Wij gaan mee!’ Tsja, deze telg van Berckenrode had weliswaar de rijkdommen van zijn voorouders geërfd, maar niet de sociale betrokkenheid en daadkracht waarmee zij het hofje hadden gesticht. ‘Aletta Vinck?’ Bij de deur draait het gezelschap zich om naar COEN, die als enige aan tafel is achtergebleven. ‘Wie is Aletta Vinck?’ Even blijft het stil. ‘Gewoon, een dienstbode van zestig.’ REYNIER haalt zijn schouders op. ‘Ze kan het werk niet meer aan en zoekt onderdak.’ – ‘En waarom krijgt zij voorrang?’ Verwonderd glimlacht REYNIER naar de jonge regent: ‘Was het niet míjn beurt om te kiezen?’ Achter hem staat MAURITS al op de gang: ‘Messieurs, je vous implore!’ COEN vouwt een wachtlijst open: ‘Wat zeg ik dan tegen Sara Martens hier?’ Hij tikt op de bovenste naam. ‘Voordat er weer een huisje vrijkomt, zijn we vier, vijf jaar verder. Waar blijft zij tot die tijd?’ Ongemerkt is de sfeer omgeslagen en ook HUYDECOPER keert terug: ‘Mijn beste, compassie is voortreffelijk, maar heel Haarlem kun je niet redden. Dus zullen we?’ Machteloos spreidt COEN zijn armen: ‘Weduwe Martens moet toch weten waarom ze is gepasseerd? Is ze niet fragiel genoeg? Bent u bang dat ze te lang blijft leven?!’ Geamuseerd schudt HUYDECOPER zijn hoofd: ‘Alstublieft zeg, gaan we nu met elkaar wedijveren in rampspoed?!’ – ‘Ik hoef me toch niet te verantwoorden?!’ REYNIER doet geen moeite zijn ergernis te verbergen. ‘Omstebeurt zouden we iemand aanwijzen en ik neem juffrouw Vinck.’ – ‘Waar komt zij vandaan?’ COEN blijft onverstoorbaar. ‘Is zij gereformeerd?’ – ‘Daar ga ik wel vanuit.’ – ‘En verder?’ – ‘Ze was dienstbode…’ – ‘Bij wie? Wat zijn haar referenties?!’ REYNIER plukt aan zijn revers: ‘Aernout van Druyvesteyn.’ Ongelovig staart COEN hem aan. MAURITS komt giechelend weer binnen: ‘Ha-ha, c’est ridicule! Die bezit de halve stad!’ Hij fatsoeneert zijn trompetmouwtjes van zilverkant: ‘Kan hij zelf niet voor haar zorgen?’ – COEN monstert REYNIER spottend: ‘Wat staat ertegenover? Paar vaatjes brandewijn? Een perceel in Spaarnwoude?’ – ‘Wat insinueert u?!’ REYNIERS stem klinkt gevaarlijk zacht. – ‘Of moet Aernout een zetel regelen in het vroedschap? Voor een krentenweger als u?’ – ‘Je vraagt erom, Hasselaer!’ Net op tijd kan HUYDECOPER tussenbeide springen: ‘Heren, heren, laten we in godsnaam het hoofd koel houden!’ – ‘Het wordt Aletta Vinck!’ REYNIER trilt van woede. – ‘Dan weet morgen heel Haarlem wat voor sujet u bent!’ Met gebalde vuisten staat COEN bij het raam. Een geladen stilte. MAURITS sluit de gangdeur: ‘Oh lala… Wat zou mijn overgrootvader wel niet zeggen? Het hofje is voor behoeftigen en niet… Pas bon.’ Met een zucht gaat HUYDECOPER zitten: ‘We zullen er toch uit moeten komen.’ – ‘Mais c’est évident! Een arme weduwe of een dienstbode van de rijkste familie?! Très facile!’ – ‘Goed, dan gaan we stemmen.’ Enigszins gekalmeerd neemt REYNIER weer plaats: ‘Accoord?’ COEN knikt. ‘Wie is er voor Aletta Vinck?’ REYNIER steekt zijn hand in de lucht. ‘C’est immoral! Absurde!’ Hoofdschuddend laat MAURITS zijn afkeuring blijken. Maar naast hem staart COEN geschrokken voor zich uit… naar de opgeheven hand van JAN HUYDECOPER. ‘Jij… jij doet Van Druyvesteyn die gunst…’ Ook MAURITS kijkt stomverbaasd opzij. – ‘… waarvoor… een zetel in het bestuur?’ Zonder een spier te vertrekken kijkt de brouwer rond: ‘Verder niemand voor juffrouw Vinck?’ Het duurt even, maar dan gaat een derde hand aarzelend omhoog. En het hele gezicht van MAURITS lijkt wel overdekt met rouge.

Lust

Een man op het hofje! Bij toeval had Justina hem gezien. Schichtige ogen, verlopen kop, een echte schooier dus en al meer dan een kwartier in nummer zes. Daar woonde sinds kort een Amsterdamse en waren de luiken gesloten. De gladakkers! Maar Stien hield hen scherp in de smiezen en zat met haar 62 jaar weggedoken achter de stenen pomp.
– ‘Doe jij daar nou?!’
– ‘Jezusmina…’ De gluurster wist maar net de zwengel te grijpen en overeind te blijven. Naast haar stond Beppie van Loon in Begijnse dracht.
– ‘Stil mens, anders horen ze ons.’ Stien knikte veelzeggend naar het poorthuis.
– ‘Pleunie Keller, bedoel je, die nieuwe?
– Met een kerel, ja.’
Geschrokken sloeg het begijntje een kruis, alsof ze achter de groenwitte blinden onbeschrijflijke taferelen ontwaarde. ‘Dat moet onze binnenmoeder weten.

– Nee, blijf hier! Anders gaat hij ervandoor en is het straks mijn woord tegen het hare.’ Ze had Beppie bij de mouw gegrepen en trok haar achter de pomp. ‘En het leek zo’n fatsoenlijke vrouw!
– Van buiten misschien’, bromde Justina. ‘Overal strikjes en lintjes, maar kom je dichterbij, dan zie je de gaten in haar kousen.
– Verbaast me niets!’ Naast het tweetal verscheen Neeltje Snoek, de handwerkster van nummer twaalf, waar anders nooit een woord uitkwam. ‘Op het Damrak woonde ze toch? Vlakbij de Karnemelksteeg? Nou, dan weet je wel hoe laat het is.’
Even bleef het stil. Justina en Beppie hadden duidelijk geen idee.

En het leek zo’n fatsoenlijke vrouw

‘Speelhuizen van het laagste allooi en danskamers! Wat denk je dat ze daar de hele nacht doen?!
– Ehh… dansen? – Ha! Met losgeslagen Oost-Indiesvaarders zeker?!’ Het begijntje keek angstig opzij: ‘Toch niet… drinken?
– Daar begint het mee. Brandewijn en Bredaas bier.’ Neeltje snoof. ‘En goedkope wijn met kandijsiroop.’ Stien sloeg een hand voor haar mond: ‘We hebben een drankorgel op het hofje!
– Nee, zij niet. Alleen haar klanten. Zij moedigt slechts aan, tot ze te lam zijn om te lopen…’
Opeens hielden ze alledrie de adem in. Gebonk vanuit het verdachte poorthuis. Er was iets omgevallen. – ‘En dan?’ fluisterde Beppie nauwelijks hoorbaar. ‘Waarom voert zij hen in hemelsnaam dronken?’ Neeltje kreeg bijna medelijden door zoveel naïviteit: ‘Wat denk je… Amour.’ Justina sloeg op haar dij: ‘Ik wist het! Vanaf het eerste moment voelde ik het! Die overdreven vriendelijkheid, dat valse toontje! Zo verleidt ze hen natuurlijk.’ Maar Beppie schudde haar hoofd: ‘Amour, hoezo amour?!’ Neeltje tuitte haar lippen als een klein kind: ‘Hou je van mij, lieverd?’ In haar woorden klonk een onvermoede hartstocht. ‘Geef me dan een aandenken, schatje. Een kettinkje of wat dukaten om jouw liefde nooit meer te vergeten. – En als ze niets krijgt, dan pakt ze het zelf wel,’ onderbrak Justina haar en keek grimmig naar de gesloten ramen: ‘Dan wordt zo’n heerschap uitgekleed tot op het bot. Daar zie ik haar ook nog wel voor aan. – Ach, kom nou toch!’ Onbeheerst veegde Beppie de witte kap van haar hoofd: ‘Pleunie is minstens vijftig en niet om aan te zien! – Nou en?! Geen vent die daarom maalt, hoor, na zeven pullen bier!’ Niemand leek zich af te vragen hoe een kantkloster aan zulke kennis kwam. ‘Ga maar na, Bep. Het kan bijna niet anders,’ beweerde Stien in alle redelijkheid. ‘Waar heeft zij al die jaren dan van geleefd? En waarom moest ze zonodig naar Haarlem? Werd ze in Amsterdam misschien te vaak herkend?’ Beppie liet de woorden op zich inwerken. – ‘Hoe lang is die gast al binnen? – Bijna een half uur.’ Haast triomfantelijk draaide Neeltje zich naar haar buurvrouw: ‘Zie je wel, een beroeps.’ Dat was voor Beppie de druppel. ‘Dit laten we toch niet zomaar gebeuren?!’ Ze deed geen enkele moeite meer haar stem te dempen: ‘Ons hele hofje wordt te gronde gericht door die Babylonische*cocotte*! Met haar afschuwelijke, godslasterlijke…’ Ze keek naar haar buurvrouwen, maar die waren afgeleid – ‘… weerzinwekkende…’ – door Pleuni Keller die zojuist het hofje was binnengekomen. ‘Goedemorgen dames’, klonk het op z’n Amsterdams, ‘alles in orde?’ Het drietal leek wel versmolten met de stenen pomp. ‘D’r zit een man in je huis. – Hm-hm, een schrijnwerker, omdat m’n bedstee zo kraakt.’ In de deuropening was inderdaad een oude meester verschenen en Pleuni snelde toe om hem te bedanken. Onder de verbouwereerde blikken van de achterblijvers. ‘Ja, nou hoorde ik het ook,’ knikte Beppie, ‘echt zo’n vals toontje’.

Genade

‘Waar is pastoor Roelofs?’ Geschrokken staart Katrijn naar de jongeling op de stoep die buiten adem zijn voorhoofd afveegt en zijn witkanten priesterkleed fatsoeneert. ‘Een hoogmis. Hij moest…’ De dienstmaagd heeft zich al omgedraaid. ‘O, lieve God!’ Met twee, drie treden vliegt ze de natuurstenen hoofdtrap op. En Thomas achter haar aan. Langs eikenhouten ornamenten en wandtapijten uit Vlaanderen, onder het glas-in-loodraam met drie Andreaskruizen. ‘Is hij… Is hij al…’ Met éen hand klemt de pas gewijde priester een riemtas tegen zich aan en probeert de meid bij te houden. Een nauwe gang door, norse portretten voorbij en dan een donkere kamer binnen. ‘Hij is toch niet…’ Thomas valt plotseling stil. Gedaanten in het schemer kijken om. De bejaarde Lijsbeth Florisdochter leunt zwaar op haar oudste zoon: ‘Waar is vader Roelofs?’ Katrijn schudt haar hoofd en de jeugdige priester schuifelt naar voren. Nerveus pulkend aan zijn zwarte stola. Naar het hemelbed overdekt met wollen lakens. En daartussen… een uitgeteerd lichaam, melkwit en zo broos, bijna doorzichtig. ‘Is hij…’ Zonder te antwoorden stapt de jongste zoon opzij en Thomas knielt neer. ‘Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto.’ Koortsig speurt hij naar enig levensteken, terwijl hij vier paar ogen voelt branden. ‘Moet u niet… – Ja, ja, natuurlijk.’ Met trillende vingers haalt Thomas een koperen vaatje tevoorschijn. ‘Per istam sanctam unctionem…’ Hij zalft de samengevouwen handen met Heilige Olie. ‘Indulgeat tibi Dominus…’ Eenzelfde kruisje op het omzwachtelde voorhoofd. ‘Vader, wordt mijn ziel gered?’ Thomas deinst achteruit en een doffe blik volgt hem. ‘Zal mijn geest rust vinden?’ Stilte. Buiten komt een melaatse met zijn ratel voorbij. ‘Absoluut, Dirck!’ Gloedvol buigt Lijsbeth zich naar haar man: ‘Jij hebt jouw talenten verzilverd in dit leven. Hoelang was jij geen deken van het Kerstmisgilde? En oudste schepen? Niemand heeft meer bereikt in Haarlem dan jij.’ Ze legt haar hand tegen zijn wang. ‘Maar de eersten zullen de laatsten zijn, niet priester?’ Met onrustige ogen zoekt de grijsaard steun bij Thomas en die stamelt: ‘Oprecht berouw verschoont iedere zonde. – Mijn vader heeft nooit iets misdaan!’ De jongste zoon is opgesprongen. ‘Jan, alsjeblieft! – Tegen niemand! Behalve misschien die bastaard van Oosterwijck. Maar die vroeg erom, toch?!’ Zijn broer grijpt de knokige hand die in het laken klauwt: ‘Papa, toon berouw in Godsnaam en vraag vergiffenis!’ De oude Dirck hapt piepend naar lucht. ‘Woorden… woorden…’ Zijn zoon drukt een onstuimige kus op beide polsen. ‘Zo wordt u verlost van alle schulden. – Die heeft hij niet!’ Machteloos slaat Jan tegen een bedstijl. ‘Doen… Ik moet iets…’ Het bevende lijf tracht zich op te richten. ‘Dirck, nee!’ Verschrikt schiet Lijsbeth toe. ‘Anders neemt hij me mee… – Wie, papa, wie?’ Met opengesperde mond kijkt Dirck de duistere ruimte rond. ‘Voel je die kilte niet…’ Iedereen luistert. Onbewust tast Thomas naar zijn bidsnoer. ‘Hoor ‘m sluipen… – Heilige Maagd Maria,’ huivert Katrijn. ‘Daar komt hij weer… loeren… en plukken…’ In doodsangst omklemt Dirck zijn oudste kind. ‘Libera nos, Domine, ab omnibus malis! – Troost hem dan,’ smeekt Lijsbeth in tranen. ‘Beloof dat hij behouden blijft.’ Thomas slaat een kruis: ‘Alles ligt in Gods Hand.’ Een kaars flakkert. Uitgeput zakt Dirck weer terug. ‘We zullen bidden voor uw zielerust, papa. En de paupers van Haarlem ook. Toch, priester?’ Thomas aarzelt. ‘Of zijn die hun aalmoezen alweer vergeten? – Ze krijgen onderdak.’ De jongeman kijkt verwonderd opzij. ‘Een gebouw aan de Krocht en de Albstraat… Coen Cuser van Oosterwijck heeft het geschonken.’ Een moment van ontzetting. ‘Die smeerlap!’ Jan trilt van woede. ‘En een stuk pachtgrond onder Houtrijck om het te bekostigen. – Die schoft!’ Buiten zichzelf beent de jongste zoon door het vertrek. ‘In ruil moeten de bewoners bidden voor hun weldoeners tijdens hun dagelijkse mis.’ Lijsbeth kijkt hem aan: ‘Vader Roelofs?’ Thomas knikt. ‘Zelfs nu wil die ploert van Oosterwijck nog de beste zijn.’ Verslagen zinkt Jan neer. ‘Dat armenkoor zal ons gebed overstemmen,’ stamelt zijn broer. ‘Zo vindt papa nooit genade.’ In stilte verzamelt Katrijn de vuile zwachtels: ‘Ik moet… de keuken.’ Ze laat het gezin roerloos achter rond het bed. Buiten kleppert weer een ratel. Thomas aarzelt: ‘Misschien… er is een manier…’ Hij geeft Lijsbeth een document uit zijn tas: ‘Kijkt u zelf maar…’ Als hij is vertrokken, komt Jan overeind: ‘Wat staat er?’ Zijn moeder laat het papier zakken en kijkt hem bedachtzaam aan: ‘Een schets… acht en tweemaal zes… de Dirck van Bakenesse Cameren.’